tryzub

Tryzub: obalanie mitów i prawdziwa historia herbu Ukrainy

O ukraińskim Tryzubie dla szukających wiedzy i prawdy. Dzieje i znaczenie Tryzuba.

Wątki ukraińskie są popularne w różnych zakątkach polskiego internetu. Wiele z artykułów lub wypowiedzi opiera się niestety na błędnych wnioskach lub celowej dezinformacji. Szczególnym tematem w tym obszarze jest ukraiński herb narodowy, którego nazywamy popularnie Tryzubem. Jeżeli chciałbyś dowiedzieć się, co naprawdę oznacza Tryzub, a przy okazji skąd się wziął, to odpowiedź znajdziesz w tym artykule. Jeżeli nie jesteś zainteresowanym całym artykułem, to na jego końcu znajdziesz najważniejsze informacje.

Tryzub – czyli mały herb Ukrainy

tryzub
Mały herb Ukrainy nazywany potocznie Tryzubem, ale czy słusznie?

Herb Ukrainy nazywany jest potocznie Tryzubem (ukr. Тризуб) czyli po polsku Trójzębem. To określenie odnosi się jednak wyłącznie do głównego elementu ukraińskiego herbu. Nie zapominajmy, że jego wizerunek tworzą także złoto-niebieskie barwy oraz kształt tarczy herbowej, które również coś symbolizują.

Prawidłowa nazwa na całość brzmi „mały herb Ukrainy”. Każde państwo na świecie posiada swój mały oraz duży herb. W Ukrainie sytuacja jest wyjątkowa i ciekawa, ponieważ do tej pory nie osiągnięto porozumienia w sprawie wyglądu dużego herbu. Duży herb Ukrainy istnieje wyłącznie w fazie projektów i nie jest on nigdzie stosowany powszechnie. Ukraińscy fachowcy: heraldycy, historycy oraz historycy sztuki nie mogą wypracować wspólnego zdania co do jego ostatecznego wyglądu. Teraz skoncentrujmy naszą uwagę na najbardziej rzucającym się w oczy elemencie małego herbu Ukrainy czyli Tryzubie.

Tryzub – od URL do współczesnej Ukrainy

tryzub
Interesująca interpretacja Tryzuba. Teoria sugerująca wpisane słowo Wolja czyli Wolność.

Złoty Tryzub na niebieskiej tarczy został przyjęty po raz pierwszy jako herb w lutym 1918 r. Wtedy stanowił symbol Ukraińskiej Republiki Ludowej (URL) – niezależnego ukraińskiego państwa (drugiego obok Zachodnioukraińskiej Republiki Ludowej) powstałego po zakończeniu I Wojny Światowej. Po upadku URL, a także ZURL, tereny te znalazły się w granicach Polski, Czechosłowacji oraz Rumunii, a Tryzub przestał pełnić rolę symbolu, przynajmniej w roli reprezentującego władzę ukraińską na tych terenach.

Paszport Ukraińskiej Republiki Ludowej wydany w 1922 r. Interesujący paszport pełniący dwie funkcje. Był paszportem zewnętrznym, ale też i wewnętrznym. fot.segodnya.ua

Ukraińska Republika Ludowa oraz Zachodnioukraińska Republika Ludowa nie były jedynymi organizmami państwowymi powstałymi po I Wojnie Światowej. Niemal w tym samym czasie, z inicjatywy Związku Sowieckiego, powołano marionetkowe państwo o nazwie Ukraińska Socjalistyczna Republika Radziecka, w skrócie Ukraińska SRR. Było to państwo zależne od Sowietów, ze stolicą w Charkowie, które posługiwało się własnym herbem państwowym. Więcej o symbolice USRR przeczytasz w ostatnim rozdziale.

tryzub
Bolszewicki plakat z 1920 r. napuszczający Ukraińców na Polaków. Precz z Panem z Ukrainy.

W czasach Ukrainy Radzieckiej, czyli po II Wojnie Światowej, Tryzub był zwalczany w przestrzeni publicznej, stając się symbolem ukraińskiego podziemia i walki antykomunistycznej. Po rozpadzie Związku Radzieckiego, Tryzub stał się oficjalnie symbolem niepodległej Ukrainy. Zauważymy go w przestrzeni publicznej: na budynkach rządowych, obiektach dyplomatycznych, pieczęciach i pomnikach; na ukraińskich środkach płatniczych: banknotach i monetach; na państwowych dokumentach i paszportach. Znajdziemy go też na pociągach pasażerskich i towarowych, a także na ukraińskich pamiątkach.

Tryzub – historia ukraińskiego symbolu

Czasy najdawniejsze i spory o pochodzenie oraz znaczenie Tryzuba

tryzub
Ruś Kijowska (862-1240) nałożona na współczesną mapę polityczną Europy (kliknij, żeby powiększyć).

Trójząb był symbolem stosowanym już w czasach starożytnych w różnych zakątkach świata (na przykład w Indiach). Wierzono w jego cudowne właściwości i czczono go jako obiekt kultu. W czasach prehistorycznych triadom nadawano magiczne znaczenie. Najstarsze znaleziska świadczące o użytkowaniu tego symbolu na terenach dawnej Rusi Kijowskiej pochodzą z przełomu  I i II wieku naszej ery.

Datowanie symbolu Tryzuba nie nastręcza więc żadnych trudności. Problemem jest ustalenie jego znaczenia oraz pochodzenia. Naukowcy nie są w stanie określić jednoznacznie w jaki sposób został on zaadaptowany przez pierwszych książąt ruskich. Istnieją przypuszczenia, że przed pierwszymi Rurykowiczami używali tego symbolu Waregowie. Było to jedno z plemion skandynawskich wikingów, które położyło podwaliny pod wspomnianą już wcześniej Ruś Kijowską.  Wywodzący się się od Waregów – Rurykowicze, mieli zaczerpnąć symbol Tryzuba właśnie od swoich przodków.

Istnieje szereg teorii na temat wczesnego znaczenia Tryzuba, ale żadna nie jest ostatecznie potwierdzona naukowo i obowiązująca. Jedna z bardziej wiarygodnych teorii brzmi, że Tryzub symbolizował sokoła, który jako zwierzę stanowił pewnego rodzaju totem książęcy. W ten sposób, Tryzub został przypisany do księcia, a jego symbol posłużył jako reprezentacja książęcego majestatu a następnie znak „państwowy”. Niektórzy naukowcy uważają, że Tryzub nie symbolizował sokoła, ale kotwice, broń lub liczbę trzy związaną z wiarą plemienną.

tryzub
Pieczęć książęca Światosława I – książę Rusi Kijowskiej (945-972)

Kolejni Rurykowicze dziedziczyli po sobie znak Tryzuba. Z każdym pokoleniem podlegał on personalizacji i nieznacznej zmianie. Posługiwali się nim między innymi Światosław I, Włodzimierz I Wielki oraz Jarosław Mądry. Klasyczną formę Tryzuba przypisuje się jednak Włodzimierzowi I Wielkiemu, ponieważ w trakcie jego panowania, odkryto najwięcej artefaktów zawierających symbol tryzuba. Pełnienie roli zwierzchnika ziem ruskich, umożliwiało Rurykowiczom użycie po raz pierwszy Tryzuba jako symbolu władzy „państwowej”. Ten fakt znajduje oparcie w licznych źródłach pisanych oraz archeologicznych.

tryzub
Klasyfikacja Tryzubów wczesnego średniowiecza doby Rurykowiczów. fot.pravda.com.ua

Tryzub pojawiał się bardzo często na przedmiotach. Stosowany był na srebrnych i złotych monetach, płacidłach w formie sztab (grzywnach, inaczej hrywnach) a także na naczyniach, nagrobkach, pieczęciach, pierścieniach i wisorach. Stosowano ten symbol w architekturze. Na malowidłach ściennych, a także cegłach, które odkryto z obiektów sakralnych w Kijowie i Włodzimierzu Wołyńskim. Podobno, posługiwali się nim także handlarze, którzy pośredniczyli w wymianie handlowej między Rusią Kijowską i Bizancjum. Symbol trójzęba był więc używany w dyplomacji i w handlu.

tryzub
Moneta Włodzimierza I Wielkiego z Tryzubem na rewersie (960-1015)

Symbolikę Tryzuba w czasach Rurykowiczów przenoszono na liczne ziemie wchodzące w skład Rusi Kijowskiej. Podczas tego procesu dochodziło do jego wizualnych przeobrażeń. Na przykład dodając dwunożność albo krzyże. Naukowcy wyróżnili ponad 200 wariantów Tryzuba.

Po upadku Rusi Kijowskiej i utracie władzy przez Rurykowiczów na obszarze dawnej Rusi zaczęto stosować nową symbolikę. Wizerunek Tryzuba wyparły wizerunki świętych oraz zwierząt. Te pierwsze pojawiały się z reguły na średniowiecznych monetach i pieczęciach. Utrwalający wpływ na nową symbolikę miały w dużej mierze nowe dynastie władające tym obszarem. Książęta halicko-włodzimierscy tacy jak  Daniel Halicki (założyciel Lwowa) oraz jego syn, Lew Halicki (znany też jako Lew Daniłowicz) najczęściej używali symbolu Lwa.

tryzub
Tryzuby Rurykowiczów.

Popularne były (szczególnie na terenach Włodzimierza Wołyńskiego) postacie św. Jerzego lub św. Jerzego Męczennika zwanego też św. Jerzym Zwycięzcą. Na terenie Łucka odnoszono się do św. Mikołaja. Na ternie Kijowa stosowano wizerunki Archanioła Michała.

Ukraińska symbolika w czasach późnego średniowiecza i epoki nowożytnej

tryzub8
Oryginalna flaga Senczeńskiej sotni (jednostki administracyjnej Hetmanatu) wchodzącej w skład pułku Łubieńskiego. Kolor flagi niebieski. Kozak z muszkietem w czerwono-złotym żupanie. fot.cdiak.archives.gov.ua

Współczesna Ukraina uważa się za spadkobierczynię tradycji kozackich oraz kozackiego ośrodka zwanego Siczą Zaporoską (XVI-XVIII wiek). Pamiętamy, że Kozaczyzna z czasem stała się samodzielną siłą polityczną i wojskową, która odgrywała w historii znaczącą rolę, ale też i przysporzyła naszej Rzeczpospolitej wielu kłopotów. Można napisać, że zalążkiem owych kłopotów były przywileje nadane im przez naszego króla Stefana Batorego. Mało kto jednak pamięta, że to właśnie dzięki Batoremu, Kozacy zaczęli stosować oficjalny herb, do którego nawiązuje współczesna ukraińska historiografia. W każdym razie, klasyczny Tryzub został zapomniany na kilka następnych wieków.

tryzub
Prawdopodobny wygląd pieczęci Kozaków Zaporoskich. fot.pravda.com.ua

Stefan Batory w podziękowaniu za kozacką pomoc, wysłał na Sicz Zaporoską pieczęć z wizerunkiem Kozaka z muszkietem (zwanego też rycerzem ze strzelbą). Najstarszą pieczęć kozacką z tym wizerunkiem datuje się na 1595 r. Od tamtego czasu, do mniej więcej połowy XVII wieku, kolejni hetmani (z wyjątkiem hetmana Iwana Wyhowskiego, który używał własnego herbu) używali pieczęci ze wspomnianą symboliką. Wizerunek Kozaka z muszkietem stał się jednocześnie godłem kozackiej armii zaporoskiej.

tryzub
Stefan Batory pod Pskowem pędzla Matejki. Podczas oblężenia Pskowska 1581 r. w armii litewskiej znajdowało się 3000 Kozaków.

W historiografii ukraińskiej, można się spotkać z opinią, że Kozacy Zaporoscy z własnej inicjatywy stworzyli pieczęć oraz godło swojej armii, jako manifest swojego statusu i uprzywilejowanej pozycji. Nie podzielam jednak tego poglądu. Od końca XVIII wieku, godło Kozaków Zaporoskich posłużyło jako nowe godło (w zasadzie w niezmienionej formie) dla tzw. Hetmanatu, czy też Hetmańszczyzny (1649–1764) oraz Wojska Zaporoskiego.

tryzub
Flaga Hetmanatu, Hetmańszczyzny – organizmu autonomicznego funkcjonującego w okresie 1649–1764, w ramach tzw. demokracji wojennej na terenach Ukrainy Naddnieprzańskiej.

Kolory i symbole flag Kozackich nie były ściśle ustalone, ale zazwyczaj prezentowały Kozaka w czerwonym lub złotym żupanie na niebieskim lub złotym tle. Pewna standaryzacja nastąpiła dopiero w połowie XVIII w. Oficjalną barwą Kozaczyzny stał się niebieski.

W czasie istnienia Siczy Zaporoskiej istniały także inne symbole używane w „przestrzeni publicznej”. Na przykład Kijów posługiwał się pieczęcią z wizerunkiem kuszy. Zresztą kusze i strzały były często wykorzystywanym symbolem w epoce nowożytnej na współczesnych ziemiach ukraińskich.

Ukraińska Republika Ludowa – Tryzub oficjalnie herbem Ukrainy

Czy pamiętacie kiedy ustalono kolory ukraińskiej flagi? Stało się to jeszcze przed ustanowieniem oficjalnego herbu Ukrainy. Więcej na temat Flagi Ukrainy przeczytasz w artykule Flaga Ukrainy – czy wiesz skąd pochodzą barwy Ukrainy?

tryzub
Wstępne projekty ukraińskiego herbu fot.kampot.org.ua

Ustanowienie herbu Ukrainy nie przebiegało tak sprawnie jak ustanowienie kolorów ukraińskiej flagi. Wśród żywiołu dominowały różne propozycje nowego herbu, co ciekawe Tryzub nie był tutaj pomysłem dominującym. Proponowano na przykład żółtego lwa na niebieskim tle, łączony wizerunek lwa i wizerunek archanioła, kozaka z muszkietem, a nawet turecki półksiężyc. Tryzub był jednak używany przez rozmaite ukraińskie organizacje polityczne, stąd jego pozycja jako symbolu była dominująca i wyglądała naturalnie.

tryzub
Pierwszy ukraiński banknot o nominale 100 karbowańców, pojawił się 6 stycznia 1917 r. W środkowym ośmioboku wpisano Tryzub. Autorem projektu był Georgij Narbut. fot.korysniporady.com.ua

Po proklamacji Ukraińskiej Republiki Ludowej (URL ukr. UNR) 7 listopada 1917 r. utworzono specjalną Komisję, złożoną z historyków i heraldyków, której zadaniem miało być opracowanie ukraińskiego herbu. Zespół podzielił się na dwie grupy: zwolenników nawiązywania do starych symboli (Tryzub) oraz zwolenników stworzenia nowego symbolu od podstaw. Ta ostatnia grupa proponowała na herb kilka projektów: stylizowaną literę U, abrewiaturę UNR, tarcze herbowe złożone ze złotych gwiazd symbolizujące liczbę ziem lub liter, w wyrazie Ukraina.

tryzub
Przewodniczący Centralnej Rady – historyk, Mychajło Hruszewski (1866-1934)

Szef Centralnej Rady (kierującej URL) historyk Mychajło Hruszewski zaproponował kompromisowe rozwiązanie, w którym herb miał być złożony z wielu symboli (tryzub, lew, kozak z muszkietem i inne). Tarcza miała być w projekcie podtrzymywana przez robotnika i chłopa. Ostatecznie komisja nie doszła do porozumienia, a o wyborze Tryzuba zadecydowały inne czynniki.

tryzub
Od lewej: mały herb URL, następnie duża pieczęć państwowa UNR, na końcu banknot z symbolem, wszystko z 1918 r. Tryzuba fot.

19 grudnia 1917 doszło do emisji pierwszych ukraińskich banknotów, w których zastosowano symbol Tryzuba. Doszło więc do pierwszego precedensu. Następnie przyjęto wygląd ukraińskiej flagi morskiej (marynarki URL), która była błękitnym krzyżem na białym prostokącie, a w jego górnej lewej stronie wpisano ukraińską flagę z Tryzubem. Tryzub pojawił się więc ponownie na elemencie państwowym nie będąc jeszcze oficjalnie zatwierdzonym. Tryzub pojawił się także w pieczęci Sekretarza Generalnego Centralnej Rady.

tryzub
Flaga marynarki URL z wpisanym Tryzubem w lewej górnej części fot.works.doklad.ru/view/_52WroCT99w/all.html

Po proklamacji niepodległości URL, 22 stycznia 1918 r. historia Tryzuba potoczyła się już dosyć szybko. 12 lutego 1918 r. Rada Ministrów przedłożyła do zatwierdzenia Centralnej Radzie ustawę o godle na kształt tego, które pojawiło się na fladze morskiej.

Oficjalnie 1 marca 1918 r. w miejscowości Korosteń, Centralna Rada przyjęła uchwałę o przyjęciu Tryzuba jako symbolu narodowego. Miejscowość Korosteń nie została wybrana przypadkowo. Członkowie Centralnej Rady musieli ewakuować się przed sowiecką nawałą, która dotarła już do Kijowa. 12 luty 1918 r. stanowi więc datę oficjalnego zatwierdzenia Tryzuba po raz pierwszy w formie herbu.

Za wizualne opracowanie projektu ukraińskiego herbu odpowiadał prof. W. Krichevsky. Przygotował on projekty małego i dużego herbu oraz pieczęci. Tryzub został wpisany w ornamentalny okrąg przypominający gałąź oliwną, symbolizującą pokój z przyszłymi sąsiadami. Oficjalna publikacja projektu nastąpiła 1 marca 1918 r. w Kijowie, a już 22 marca 1918 r. projekty W. Krichevskiego zostały zatwierdzone przez Centralną Radę.

tryzub
Mały Herb URL fot.golos.kievcity.gov.ua

Zatwierdzono mały i duży herb Ukraińskiej Republiki Ludowej. Projekt Krichevskiego spotkał się z silną krytyką ze strony niektórych kół. Zarzucano mu, że projekt jest niezgodny z nauką heraldyczną (występowanie brylantów, nieostrość ornamentów). Błędom sprzyjało nieprecyzyjne prawo, a także polityczna atmosfera. Artyści i historycy zamiast ze sobą współpracować, woleli wytykać sobie wzajemne błędy.

tryzub
Od lewej: mały oraz duży herb Ukraińskiej Republiki Ludowej z 1918 r. fot. zbruc.eu

Za sprawą hetmana Skoropadskiego, który po opisanych wydarzeniach, w kwietniu 1918 r. przejął nad URL władzę, do oficjalnej symboliki państwowej wszedł także kozak z muszkietem. Skoropadskiemu zależało na przywróceniu dawnych tradycji kozackich. W kwestii zmiany symboliki rada jednak nie ustąpiła. Kozak pojawił się w towarzystwie tryzuba wyłącznie na małej pieczęci państwowej. Tym samym Tryzub po raz pierwszy stał się symbolem nie tylko władzy państwowej, ale także wojskowej. Autorem małej pieczęci został Grigorij Narbut, który wcześniej zaprojektował pierwsze ukraińskie banknoty.

Mała pieczęć UNR z Kozakiem, ustanowiona za hetmana Skoropadskiego fot.hai-nyzhnyk.in.ua

Po obaleniu Pawła Skoropadskiego, wizerunek kozaka został usunięty i pozostawiony wyłącznie Tryzub. Próby czasu nie przetrwało tym razem słabe i podzielone państwo Ukraińskie, którego ziemie znalazły się w odrodzonej Polsce, Rumunii oraz Czechosłowacji.

tryzub
Duża herb epoki Skoropadskiego, zaprojektowana przez G. Narbuta. Nie została przyjęta mimo wstępnej akceptacji.

Warto jeszcze dodać, że Tryzub był stosowany także jako odznaczenie. W latach 20. XX w. czterostopniowe odznaczenia w kształcie Tryzuba były wręczane żołnierzom Ukraińskiej Armii Halickiej.

Symbolika Ukrainy w czasach sowieckich i w epoce Związku Radzieckiego

10 marca 1919 r. doszło do przyjęcia godła Ukraińskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej. Była to czerwona tarcza ze złotym sierpem i młotem, na tle promieni wschodzącego słońca. Tarcza była otoczona z lewej i prawy źdźbłami pszenicy, a pod nią widniał napis w języku ukraińskim i rosyjskim „Proletariusze wszystkich krajów łączcie się”. W 1929 r. dodano napis Ukraińska Socjalistyczna Radziecka Republika (po ukraińsku w skrócie У.С.Р.Р.)

ussr
Herb Ukraińskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej (1919-1929)

Herb Ukrainy narzucony przez Związek Radziecki wyglądał bardzo podobnie jak herb sowiecki. Różnice były kosmetyczne. Zmieniono szyk zdań na Ukraińska Radziecka Socjalistyczna Republika, a nazwę Ukraińska RSR pod koniec lat czterdziestych przeniesiono na taśmę poniżej. W 1949 roku nad godłem dodano czerwoną pięcioramienną gwiazdę.

herbussr
Herb Ukraińskiej Radzieckiej Socjalistycznej Republiki (1949-1992)

Tryzub był oficjalnie zakazanym symbolem, a za posiadanie na przykład ukraińskiej flagi z Tryzubem, można było skończyć w więzieniu. Mimo tego Tryzub był stosowany w konspiracji przez organizacje polityczne i podziemne w Ukrainie.

W niepodległej Ukrainie

tryzub
Mały Herb Ukrainy stał się symbolem jej niepodległości.

24 sierpnia 1991 r. Ukraina ogłosiła swą niepodległość, a rok później w wyniku wcześniejszego referendum, Rada Najwyższa Ukraina uchwaliła nowe godło. Oficjalnie Tryzub został uznany jako mały herb Ukrainy 28 czerwca 1996 r.

Tryzub – wnioski i źródła

Podsumujmy zatem naszą wiedzę. Tryzub jest na pewno głównym elementem małego herbu Ukrainy. Jako symbol bezpośrednio nawiązuje do czasów Rusi Kijowskiej i Rurykowiczów. Trudno jednoznacznie zdecydować, co pierwotnie symbolizował i w jaki sposób został zaadaptowany przez Rurykowiczów. Był jednak na pewno symbolem magicznym, posiadającym określone znaczenie, stając się później symbolem władzy terytorialnej (państwowej), politycznej i wojskowej.

Dla Ukraińców, Tryzub jest manifestem historycznej ciągłości państwa ukraińskiego, a na pewno świadomą próbą nawiązania do jego dziedzictwa. Współcześnie, Tryzub jest przede wszystkim symbolem ukraińskiej niepodległości i wolności. Pod względem zgodności heraldycznej budził kontrowersje. Mimo wszystko uważam, że świadczy to o jego wyjątkowości na tle innych znaków heraldycznych. Można postawić interesujące pytanie: jak nie Tryzub – to co w takim razie powinno być symbolem Ukrainy?

Skomentuj

Witryna wykorzystuje Akismet, aby ograniczyć spam. Dowiedz się więcej jak przetwarzane są dane komentarzy.